طبقه بندی سازها | بررسی علمی و کامل دسته بندی سازهای موسیقی

وقتی صحبت از طبقه بندی سازها می‌شود، بسیاری از هنرجویان تنها به تقسیم‌بندی ساده‌ای مانند سازهای زهی، بادی یا کوبه‌ای فکر می‌کنند. اما در واقع، طبقه بندی سازهای موسیقی یکی از مباحث بنیادین موسیقی‌شناسی است که قرن‌ها مورد توجه دانشمندان، نظریه‌پردازان و آهنگسازان قرار گرفته است.

در آموزشگاه هنر پارسه، شناخت دقیق دسته بندی سازهای موسیقی نه‌تنها یک بحث تئوریک نیست، بلکه به هنرجو کمک می‌کند مسیر انتخاب ساز، سبک نوازندگی و حتی درک ارکستراسیون را هوشمندانه‌تر طی کند. در این مقاله تلاش کرده‌ایم نگاهی تخصصی، علمی و در عین حال کاربردی به این موضوع داشته باشیم تا هم برای هنرجویان مبتدی و هم برای علاقه‌مندان حرفه‌ای مفید باشد.

مشاهده استاید هنر پارسه

 

چرا طبقه بندی سازها اهمیت دارد؟

شاید در نگاه اول این پرسش مطرح شود که دانستن انواع ساز های دستی یا گروه‌های صوتی چه اهمیتی دارد؟ پاسخ ساده است:

• شناخت منبع تولید صدا

• درک بهتر رنگ صوتی (Timbre)

• انتخاب آگاهانه در مسیر یادگیری

• فهم بهتر تنظیم و آهنگسازی

• شناخت جایگاه ساز در ارکستر

از سوی دیگر، بسیاری از افرادی که به دنبال انتخاب بهترین ساز موسیقی برای شروع هستند، بدون شناخت دسته‌بندی علمی سازها تصمیم می‌گیرند؛ در حالی که نوع تولید صدا، نحوه نواختن و حتی ساختار فیزیکی ساز می‌تواند نقش مهمی در تناسب آن با روحیه و توانایی فرد داشته باشد.

نگاهی تاریخی به دسته بندی سازهای موسیقی

تلاش برای طبقه بندی سازهای موسیقی سابقه‌ای بسیار طولانی دارد. از نظریه‌های فیلسوفان یونان باستان مانند فیثاغورث گرفته تا موسیقی‌دانان ایرانی همچون صفی‌الدین ارموی و عبدالقادر مراغی، همواره کوشش شده سازها بر اساس اصولی منطقی دسته‌بندی شوند.

در قرن بیستم، نظام هورن–زاکس (Hornbostel–Sachs) به عنوان یکی از دقیق‌ترین سیستم‌های علمی معرفی شد که هنوز هم در بسیاری از موزه‌های موسیقی جهان استفاده می‌شود. این سیستم، سازها را بر اساس نحوه تولید صدا تقسیم می‌کند نه ظاهر یا کاربرد آن‌ها.

همچنین شرکت‌هایی مانند کمپانی آلمانی Wersi نیز در طبقه‌بندی مدرن سازهای الکترونیک نقش داشته‌اند.

دسته بندی اصلی سازها بر اساس منبع تولید صدا

امروزه رایج‌ترین روش در طبقه بندی سازها بر پایه منبع ارتعاش و تولید صوت است. این تقسیم‌بندی شامل پنج گروه اصلی می‌شود:

1. سازهای زهی (Chordophone)

2. سازهای بادی (Aerophone)

3. سازهای پوستی (Membranophone)

4. سازهای خودصدا (Idiophone)

5. سازهای الکترونیکی (Electrophone)

در ادامه هر یک را دقیق‌تر بررسی می‌کنیم.

۱. سازهای زهی (Chordophone)

در این گروه، صدا از ارتعاش سیم یا زه تولید می‌شود. طول، ضخامت و کشش سیم تعیین‌کننده ارتفاع صوت است.

زیرگروه‌های سازهای زهی

● زیترها (Zither)

در این نوع، صدا از ضربه مستقیم یا غیرمستقیم به سیم ایجاد می‌شود. نمونه‌ها:

• تار

• سه‌تار

• گیتار

• سیتار

در این گروه، انرژی اولیه از طریق مضراب یا انگشت به سیم منتقل می‌شود.

● سازهای آرشه‌ای (Strings)

در این سازها، صدا از سایش آرشه به سیم ایجاد می‌شود:

• ویولن

• ویولا

• ویولن‌سل

• کمانچه

• قیچک

تفاوت مهم این گروه با زیترها در نحوه انتقال انرژی و استمرار صوت است.

۲. سازهای بادی (Aerophone)

در این دسته، ستون هوای درون ساز به ارتعاش درمی‌آید. نوع دمیدن، شکل لوله و مکان سوراخ‌ها تعیین‌کننده کیفیت صوت است.

● سازهای بادی چوبی (Woodwind)

نمونه‌ها:

• نی

• فلوت

• پن فلوت

• کلارینت

نکته جالب اینکه امروزه برخی از این سازها با فلز ساخته می‌شوند اما همچنان در گروه بادی چوبی طبقه‌بندی می‌گردند، زیرا معیار دسته‌بندی روش تولید صداست نه جنس بدنه.

● سازهای بادی برنجی (Brass)

نمونه‌ها:

• ترومپت

• هورن

• توبا

• ساکسوفون

در این سازها ارتعاش لب نوازنده نقش اصلی را در تولید صدا ایفا می‌کند.

۳. سازهای پوستی (Membranophone)

در این گروه، ارتعاش یک غشاء یا پوست کشیده‌شده منبع تولید صداست.

نمونه‌ها:

• دف

• تنبک

• تیمپانی

• طبل

این گروه بخش مهمی از ریتم در موسیقی‌های سنتی و کلاسیک را تشکیل می‌دهد.

۴. سازهای خودصدا (Idiophone)

در این دسته، خود بدنه ساز بدون وجود سیم یا پوست مرتعش می‌شود.

نمونه‌ها:

• هنگدرام

• کاخن

• کوزه

• سنج

• زایلوفون

در اینجا کل بدنه ساز به عنوان منبع ارتعاش عمل می‌کند.

موسیقی کلاسیک

 

۵. سازهای الکترونیکی (Electrophone)

با پیشرفت تکنولوژی، گروه جدیدی به دسته بندی سازهای موسیقی اضافه شد: سازهای الکترونیکی.

در این سازها، صدا توسط مدارهای الکترونیکی یا پردازش دیجیتال تولید می‌شود.

نمونه‌ها:

• کیبورد

• سینتی‌سایزر

• گیتار الکتریک

• درام الکترونیک

در این زمینه شرکت‌هایی مانند Moog Music نقش مهمی در توسعه سینتی‌سایزرها داشته‌اند.

دسته بندی سازها بر اساس شیوه نواختن

علاوه بر منبع تولید صدا، گاهی طبقه بندی سازهای موسیقی بر اساس شیوه اجرا انجام می‌شود:

• سازهای کلاویه‌ای

• سازهای کوبه‌ای

• سازهای مضرابی

• سازهای آرشه‌ای

به عنوان مثال:

• پیانو یک ساز کلاویه‌ای زهی است

• آکاردئون یک ساز کلاویه‌ای بادی است

• زایلوفون یک ساز کوبه‌ای خودصدا محسوب می‌شود

این ترکیب‌بندی نشان می‌دهد که طبقه بندی سازها می‌تواند چندبعدی باشد.

انواع ساز های دستی

اصطلاح انواع ساز های دستی معمولاً به سازهایی اشاره دارد که بدون واسطه مکانیکی پیچیده و تنها با مهارت دست یا تنفس نواخته می‌شوند. بسیاری از سازهای سنتی ایرانی در این گروه قرار می‌گیرند.

ویژگی‌های سازهای دستی:

• ارتباط مستقیم فیزیکی با نوازنده

• کنترل ظریف دینامیک

• انعطاف در اجرای تکنیک‌ها

• مناسب برای اجراهای انفرادی

این سازها برای هنرجویانی که به دنبال ارتباط احساسی عمیق با ساز هستند انتخاب بسیار مناسبی‌اند.

بهترین ساز موسیقی کدام است؟

یکی از پرتکرارترین پرسش‌ها این است: بهترین ساز موسیقی چیست؟

پاسخ قطعی وجود ندارد. بهترین ساز موسیقی برای هر فرد به عوامل زیر بستگی دارد:

• سن شروع یادگیری

• توانایی فیزیکی

• سلیقه شنیداری

• هدف (حرفه‌ای یا تفننی)

• سبک موسیقی مورد علاقه

برای مثال:

• اگر به موسیقی کلاسیک علاقه دارید، ویولن یا پیانو گزینه مناسبی است.

• اگر به ریتم و انرژی علاقه دارید، سازهای کوبه‌ای جذاب‌اند.

• اگر به ملودی‌های احساسی علاقه دارید، سازهای زهی سنتی انتخاب خوبی‌اند.

در آموزشگاه هنر پارسه، مشاوره تخصصی پیش از انتخاب ساز ارائه می‌شود تا هنرجو بتواند متناسب با شخصیت خود بهترین مسیر را انتخاب کند.

مقالات علمی درباره آموزش موسیقی و رشد شناختی

 

تحولات معاصر در دسته بندی سازهای موسیقی

با پیشرفت تکنولوژی و ساخت سازهای هیبریدی، مرزهای سنتی دسته بندی سازهای موسیقی کمرنگ‌تر شده است. برای مثال:

• فلوت‌های فلزی همچنان در گروه بادی چوبی‌اند.

• گیتار الکتریک هم زهی است هم الکترونیکی.

• برخی سازهای دیجیتال قابلیت شبیه‌سازی تمام گروه‌ها را دارند.

این موضوع نشان می‌دهد که طبقه بندی سازها یک سیستم ایستا نیست بلکه همواره در حال تحول است. اگر سوالی درباره مقاله یا ثبت نام کلاس ها در آموزشگاه هنر پارسه دارید میتونید از طریق راهای ارتباطی اقدام کنید تماس با ما

طبقه بندی سازهای موسیقی

لابد شما نیز اصطلاحاتی مانند «سازهای زهی»، «سازهای بادی» و … را شنیده اید و مایلید بیشتر در این باره بدانید.

در این مقاله سعی داریم دسته بندی سازها را مطابق با استاندارد wersi که یکی از مشهورترین کمپانی های تولید سازهای الکترونیک در آلمان است بررسی کنیم.
سازها در حال حاضر به پنج دسته اصلی تقسیم می شوند که هر یک از این دسته ها نیز خود به چند دسته دیگر تقسیم بندی می گردد.

سازهای زهی Chordophone : به سازهایی گفته می شود که صدای آنها از ارتعاش سیم یا زه تولید می شود

سازهای زهای خود به چند گروه تقسیم می شوند:

زیتر Ziter : زیترها سازهای زهی هستند که صدای آنها از برخورد وسیله ای مثل مضراب به سیم تولید می شود مانند تار، سه تار، گیتار، سیتار و…

استرینگ Strings: استرینگ خود به معنی زه و طناب است اما در این طبقه بندی به سازهای زهی گفته می شود که صدای آنها از سایش «آرشه» به سیم تولید می گردد مانند ویولن، ویولا، ویولن سل، کمانچه، قیچک و…

سازهای بادی Airophone: سازهایی هستند که صدای آنها با جریاد باد ( دمیدن انسان یا فانوس) تولید می شود که معمولا دو گونه اند:

سازهای بادی برنجی (فلزی) Brass: سازهایی که بدنه آنها از جنس فلز است مانند ساکسوفون، ترومپت، هورن و…

سازهای بادی چوبی Woodwind: سازهای بادی که بدنه آنها از جنس چوب است مانند نی، فلوت، پن فلوت و…

سازهای پوستی Membranophone: سازهای که صدای آنها از ارتعاش پوست تولید میشود مانند دف، تنبک، تیمپانی و…

سازهای خودصدا ideophone: سازهای که صدای آن از بدنه خود ساز تولید می شود مانند: هنگدرام، کاخن، کوزه، سنج و…

سازهای الکترونیکی Electrophone: سازهایی که صدای آنها توسط فرکانسهای ساختگی و شکل موجهای طراحی شده با سینت سایزرها تولید می شود مانند کیبوردها، گیتار الکترونیک، ویدرام و…

البته برای دقیق ترشدن این دسته بندی، غیر از روشهای تولید صدا، نوع نواختن ساز را هم در این دسته بندی دخیل می کنند. مثلا گروه سازهای کلاویه ای، سازهای کوبه ای و…
مثلا آکاردئون یک ساز کلاویه ای بادی است درحالی که پیانو یک ساز کلاویه ای زهی است و همچنین زایلوفون یک ساز کوبه ای Percassion محسوب می گردد.
دسته بندی سازها قدمتی طولانی دارد و از دوران کهن توسط افرادی چون فیثاغورث و صفی الدین ارموی و عبدالقادر مراغی تا شفنر و هورن-زاکس و همچنین کمپانیهای مطرح امروزی ادامه داشته است.
درضمن با تغییر و تکوین سازها این طبقه بندی همواره درحال تغییر است، مثلا فلوت که در دسته سازهای بادی چوبی طبقه بندی می گردد امروزه از فلزاتی چون مس، نقره و طلا ساخته می شوند.