پرش به محتوا 
مختصری درباره ساز گیتار و تاریخچه آن |تاریخچه ساز گیتار و اولین گیتار جهان
مختصری درباره ساز گیتار و تاریخچه آن وقتی نوای دلنشین یک گیتار در فضا میپیچد، گویی پژواکی از هزاران سال تاریخ، فرهنگ و تکامل هنری را میشنویم. گیتار امروزی تنها یک ساز نیست؛ بلکه اوج نبوغ بشری در مسیر خلق ملودی است. این مقاله از آموزشگاه موسیقی پارسه، نگاهی عمیق و در عین حال مختصری درباره تاریخچه ساز گیتار دارد و تلاش میکند پرده از رازهای شکلگیری این ساز جهانی بردارد
از نخستین جرقههای پیدایش آن در سپیدهدم تمدن تا تبدیل شدنش به محبوبترین ساز دنیا، مسیری طولانی و شگفتانگیز پیموده شده است. در این میان، ردپای تمدنهای کهن، بهویژه ایران باستان، در این مسیر تکاملی بسیار پررنگتر از آن چیزی است که تصور میشود. آموزشگاه موسیقی گیتار
کاوش در اعماق تاریخ مسئله اولین گیتار جهان
برای درک بهتر تاریخچه ساز گیتار باید از خود بپرسیم: اولین گیتار جهان چه شکلی بود و در کجا متولد شد؟ پاسخ به این پرسش ساده نیست، چرا که مفهوم “گیتار” در طول زمان دستخوش تغییرات اساسی شده است.
بسیاری از تاریخنگاران موسیقی، ردپای اولین گیتار جهان را نه در اروپا، بلکه در قلمرو تمدنهای شرقی جستجو میکنند. شواهد باستانشناسی نشان میدهد که سازهای زهی زخمهای با دسته و بدنه طنینانداز، قدمتی چند هزار ساله دارند. اولین گیتار جهان الواح گلی کشف شده در بینالنهرین، نقوش روی دیوارههای مقبرههای مصر باستان و کندهکاریهای تمدنهای آناتولی، همگی نشاندهنده وجود سازهایی هستند که از نظر ساختاری، جد بزرگ گیتار به شمار میآیند.
اولین گیتار جهان این سازهای اولیه، معمولاً دارای بدنهای کوچک از لاک لاکپشت یا چوب تراشیده شده، دستهای بلند و تعداد محدودی سیم بودند که با انگشتان یا مضراب به صدا درمیآمدند. در این میان، یک نظریه جذاب و کمتر شنیده شده وجود دارد
که ریشه در سرزمین ایران دارد. این نظریه که توسط محققانی چون دکتر مایکل کاشا نیز بررسی شده، نشان میدهد که نام و احتمالاً ساختار اولیه گیتار، از یک ساز اصیل ایرانی به نام “چارتار” الهام گرفته شده است
چارتار، سازی با چهار سیم، یکی از اجداد باستانی خانواده بزرگ تار در ایران است. این فرضیه، مسیر مهاجرت این ساز را از ایران باستان به یونان و سپس به اروپا ترسیم میکند و توضیح میدهد که چگونه کلمه “کیتارا” در یونان و نهایتاً “گیتارا” در اسپانیا شکل گرفته است. بنابراین، جستجوی اولین گیتار جهان ما را به سفری در دل تمدنهای شرقی و باستانی میبرد.
پل شرق به غرب ورود گیتار اولیه به اروپا و تحول آن
اگر مسیر تکامل را دنبال کنیم، درمییابیم که تاریخچه ساز گیتار در اروپا با ورود مسلمانان به اسپانیا در قرون وسطی گره خورده است. آنها سازی به نام “عود” (Oud) را با خود آوردند؛ سازی گلابیشکل با دستهای کوتاه و کاسهای بزرگ که صدایی عمیق و پرقدرت داشت. این ساز به سرعت در فرهنگ اسپانیایی نفوذ کرد و الهامبخش ساخت سازهای جدیدی شد
دو ساز مهم که حلقههای واسط تکامل گیتار مدرن هستند، “گیتارا لاتینا” (Guitarra Latina) و “ویولا دا مانو” (Vihuela da Mano) بودند. گیتارا لاتینا دارای بدنهای شبیه به گیتار امروزی اما کوچکتر و با چهار ردیف سیم بود. در مقابل، ویولا دا مانو که بیشتر در دربار و میان اشراف محبوبیت داشت، شش ردیف سیم داشت و از نظر تکنیک نوازندگی به گیتار کلاسیک امروزی نزدیکتر بود
قرن شانزدهم میلادی را میتوان نقطه عطفی در تاریخچه ساز گیتار دانست. در این دوره بود که گیتار از یک ساز محلی و دورهگرد، به سازی جدی برای اجرای قطعات نوشتهشده تبدیل شد. آهنگسازان اسپانیایی شروع به نوشتن قطعاتی مخصوص این ساز کردند و به تدریج، گیتار ۵ ردیف سیم که به “گیتار باروک” معروف شد، به استاندارد اصلی بدل گشت. اضافه شدن سیم ششم در اواخر قرن هجدهم و تغییر در سیستم کوک، گیتار را به شکل نهایی و مدرن خود نزدیک کرد
اما این پایان ماجرا نبود. تحول بزرگ بعدی با ورود گیتار به دوران مدرن و انقلاب صنعتی رقم خورد. ابداع سیمهای فلزی، تقویتکنندههای الکترونیکی و ساختارهای جدید بدنه، زمینه را برای تولد گیتارهای آکوستیک، الکتریک و در نهایت الکتروآکوستیک فراهم کرد و این ساز را از محدوده موسیقی کلاسیک فراتر برد و به ستون اصلی سبکهایی چون بلوز، جاز، راک و پاپ تبدیل کرد.
تاریخچه گیتار در ایران از دربار قاجار تا کافههای مدرن
تاریخچه گیتار در ایران یکی از جذابترین و بومیترین بخشهای این روایت، تاریخچه گیتار در ایران است. گرچه نیاکان باستانی گیتار، چون بربط و چارتار، ریشه در این سرزمین دارند، ورود گیتار به شکل امروزی به ایران، داستانی نسبتاً جدید است که به دوران قاجار بازمیگردد. با سفرهای ناصرالدین شاه و سایر درباریان به اروپا و گسترش روابط سیاسی و فرهنگی، نشانههای مدرنیته، از جمله سازهای غربی، پا به ایران گذاشتند. اولین گیتارها به عنوان اشیایی لوکس و مدرن وارد دربار شدند و بیشتر جنبه تزئینی و تفننی داشتند تا یک ساز جدی موسیقی.
اما نقطه عطف واقعی در تاریخچه گیتار در ایران را باید در دوران پهلوی جستجو کرد. با تأسیس رادیو و رواج موسیقی پاپ غربی، گیتار به سرعت در میان جوانان ایرانی محبوب شد. ارامنه ایران نقشی بیبدیل در ترویج و آموزش این ساز ایفا کردند. آنها با واردات سازهای باکیفیت و تربیت نسل اول نوازندگان حرفهای، گیتار را از یک کالای لوکس به سازی قابل دسترس برای عموم تبدیل کردند. نوازندگانی چون “واروژان” و “اوجانی” پایههای اولیه گیتار مدرن در ایران را بنا نهادند.
در دهههای چهل و پنجاه خورشیدی، گیتار به نماد موسیقی پاپ و راک ایرانی تبدیل شد. فرهاد مهراد با نوای قدرتمند گیتار آکوستیک و کوروش یغمایی با تلفیق بداههنوازیهای بلوز و راک با ملودیهای ایرانی، گیتار الکتریک را به گوش مردم رساندند. این ساز دیگر فقط یک ابزار غربی نبود، بلکه به زبان جدیدی برای بیان احساسات و فرهنگ ایرانی بدل شده بود سازمان فنی و حرفهای کشور
پس از یک دوره فترت، از دهه هفتاد به بعد، دوباره شاهد رشد چشمگیر علاقه به گیتار در ایران هستیم. امروزه آموزش گیتار در ایران بسیار پیشرفته است و از سبک کلاسیک و فلامنکو تا پاپ، راک و متال را در بر میگیرد. این ساز اکنون نهتنها در کنسرتها، بلکه در جمعهای دوستانه و کافههای شهر نیز زمزمهگر احساسات نسل معاصر است. تاریخچه گیتار در ایران، روایت پرفراز و نشیب یک همزیستی فرهنگی است که همچنان ادامه دارد.
گیتار یک ساز باستانی و اصیل
در واقع تنها “شواهد” برای نظریه کیتارا، شباهت بین کلمه “کیتارا” در یونان باستان و زبان اسپانیایی است. در نتیجه دشوار است تصور کنید که چگونه گیتار میتواند از کیتارا که یک ابزار کاملا متفاوت است (یک چنگ با چارچوب مربعی) تکامل یافته باشد.
در واقع عجیب است که یک چنگ هفت رشته ای با شکل مربعی دارای اسم 4 رشته ای “کیتارا” بوده باشد. دکتر کاشا این سؤال را مطرح می کند و می پرسد که یونانیان نام “کیتارا” را به دست آورده اند و می گوید که اولین کیتاراهای یونانی زمانی که از خارج از کشور معرفی شدند تنها 4 رشته داشتند. او معتقد است که یونانیان نام قدیمی گیتار را با الهام گرفتن از یک ساز ایرانی 4 رشتهای، به نام “چارتار” ساخته اند.
اما گیتار به سبک امروزی را مانند بسیاری از سازهای مدرن باید ارمغان دوره رنسانس دانست. البته گیتارهای اولیه دارای حالتی کشیده تر بودند و به مرور به شکل امروزی تبدیل شدند. در نهایت میتوان گفت کیتار در قرن شانزدهم میلادی به شکل امروزی آن وجود داشته است. گیتار از این تاریخ به بعد در اسپانیا محبوبیت بسیاری پیدا کرد و جزئی جدا نشدنی از موسیقی کلاسیک این کشور شد.
انواع گیتار
گیتار کلاسیک همان گیتار معمولی است که البته می توان گفت به نوعی گیتار آکوستیک است و تفاوتش با کیتار آکوستیک در بدنه کوچک تر و جنس متفاوت سیم است. سیم های این گیتار ترکیبی از جنس نایلون (3 سیم) و فلز (3 سیم) است. گیتار کلاسیک در واقع نمونه جدید گیتار فلامنکو اسپانیایی است.
گیتار اکوستیک معمولا شش سیم فلزی دارد و وظیفه تقویت صدا در آن تنها بر عهده بدنه تو خالی آن است. کاسه بزرگتر تفاوت ظاهری کیتار آکوستیک با کلاسیک است و به دلیل فلزی بودن سیم ها، صدای این گیتار زنگ خاصی دارد. به دلیل همین زنگ صدا هم از آن در موسیقی راک و سبک های مشابه، بیشتر استفاده می شود. جالب است بدانید گیتار آکوستیک دارای نسخه 12 سیم هم هست که هر دو سیم یک نت را اجرا می کنند و علت افزایش سیم ها، بهبود حجم صدای خروجی است.
در نهایت هم گیتار الکتروآکوستیک وجود دارد که در ظاهر تفاوت خاصی با نمونه آکوستیک ندارد. تفاوت اصلی این دو گیتار در بهره گیری گیتار الکتروآکوستیک از نیروی الکتریسیته برای تقویت صدای ساز است.
در نهایت باید گفت گیتار به عنوان یک ساز مطرح جهانی دارای تاریخچه ای با جزئیات بسیار بیشتر و توضیحات مفصل تری است. اما امیدواریم از این مقاله خلاصه شده استفاده کافی را برده باشید.
