تقسیم بندی انواع موسیقی آشنایی کامل با انواع سبک های موسیقی و شیوه دسته‌بندی آن‌ها

تقسیم بندی انواع موسیقی یکی از قدیمی‌ترین و تأثیرگذارترین هنرهای جهان است که در طول تاریخ، فرهنگ‌ها و تمدن‌های مختلف به شکل‌های گوناگون رشد کرده و تکامل یافته است. هر جامعه با توجه به شرایط فرهنگی، تاریخی، جغرافیایی و حتی اعتقادی خود، موسیقی ویژه‌ای را خلق کرده و همین موضوع باعث شده امروزه با دنیایی گسترده از انواع موسیقی و سبک‌های مختلف روبه‌رو باشیم. آموزشگاه موسیقی

اگرچه بسیاری از افراد تنها با سبک‌هایی مانند پاپ، راک یا موسیقی سنتی آشنا هستند، اما در علم موسیقی، تقسیم بندی انواع موسیقی بسیار گسترده‌تر از چیزی است که در نگاه اول به نظر می‌رسد. موسیقی را می‌توان بر اساس سبک، ساختار گام، ریتم، کاربرد، منطقه جغرافیایی، سازبندی، فرم، دستگاه و حتی نقش اجتماعی آن دسته‌بندی کرد. شناخت این تقسیم‌بندی‌ها به هنرجویان کمک می‌کند تا درک عمیق‌تری از موسیقی پیدا کنند و مسیر یادگیری خود را آگاهانه‌تر انتخاب نمایند.

در این مقاله، علاوه بر معرفی معروف ترین سبک های موسیقی، با شیوه‌های علمی دسته‌بندی موسیقی نیز آشنا می‌شوید و خواهید دید که چرا مفاهیمی مانند گام هگزاتونیک، گام دیاتونیک یا موسیقی ریتمیک، نقش مهمی در طبقه‌بندی آثار موسیقایی دارند.

تقسیم بندی انواع موسیقی چیست؟

تقسیم‌بندی موسیقی به معنای گروه‌بندی آثار موسیقایی بر اساس ویژگی‌های مشترک آن‌ها است. این ویژگی‌ها می‌تواند شامل ساختار ملودی، نوع ریتم، تعداد نت‌های مورد استفاده، فرم اجرا، سازهای به‌کاررفته، محل پیدایش یا حتی کاربرد موسیقی باشد.

به همین دلیل، یک قطعه موسیقی ممکن است هم‌زمان در چند دسته مختلف قرار گیرد. برای مثال یک اثر می‌تواند:

• موسیقی کلاسیک باشد.
• دارای گام دیاتونیک باشد.
• با ارکستر سمفونیک اجرا شود.
• موسیقی بی‌کلام محسوب شود.
• برای فیلم ساخته شده باشد.

به همین علت، در علم موسیقی تنها یک روش برای دسته‌بندی آثار وجود ندارد و پژوهشگران از معیارهای مختلفی برای بررسی انواع موسیقی استفاده می‌کنند.

چرا شناخت انواع موسیقی اهمیت دارد؟

آشنایی با دسته‌بندی‌های مختلف موسیقی تنها برای آهنگسازان و نوازندگان مفید نیست؛ بلکه هر علاقه‌مند به موسیقی نیز می‌تواند با شناخت سبک‌ها، آثار مورد علاقه خود را بهتر انتخاب کند و ارتباط عمیق‌تری با آن‌ها برقرار نماید.

مهم‌ترین مزایای شناخت تقسیم بندی انواع موسیقی عبارت‌اند از:

• افزایش درک هنری و موسیقایی
• انتخاب آگاهانه سبک مناسب برای یادگیری
• شناخت تفاوت موسیقی فرهنگ‌های مختلف
• درک بهتر ساختار قطعات موسیقی
• آشنایی با سیر تحول موسیقی در جهان

این آگاهی به هنرجویان کمک می‌کند هنگام انتخاب رشته تخصصی، ساز یا سبک مورد علاقه خود، تصمیم دقیق‌تر و حرفه‌ای‌تری بگیرند.

انواع سبک های موسیقی با مثال

یکی از رایج‌ترین روش‌های دسته‌بندی، تقسیم موسیقی بر اساس سبک است. هر سبک ویژگی‌های منحصر‌به‌فردی در زمینه ملودی، هارمونی، ریتم، سازبندی و شیوه اجرا دارد.

برخی از معروف ترین سبک های موسیقی عبارت‌اند از:

موسیقی کلاسیک

موسیقی کلاسیک یکی از بنیادی‌ترین سبک‌های موسیقی جهان محسوب می‌شود که بر پایه قواعد دقیق آهنگسازی شکل گرفته است. آثار آهنگسازانی مانند بتهوون، موتسارت و باخ از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های این سبک هستند.

موسیقی پاپ

پاپ محبوب‌ترین سبک موسیقی معاصر است که با ملودی‌های ساده، ریتم قابل‌فهم و ساختار روان شناخته می‌شود. این سبک مخاطبان گسترده‌ای در سراسر جهان دارد و همواره در حال تغییر و تکامل است.

موسیقی راک

راک بر پایه گیتار الکتریک، درامز و ریتم‌های پرانرژی شکل گرفته و یکی از تأثیرگذارترین سبک‌های موسیقی قرن بیستم به شمار می‌رود. این سبک شاخه‌های متعددی مانند هارد راک، آلترناتیو و پراگرسیو را نیز شامل می‌شود.

موسیقی جَز (Jazz)

جاز سبکی است که بر بداهه‌نوازی، هارمونی‌های پیچیده و آزادی در اجرا تأکید دارد. بسیاری از سبک‌های مدرن موسیقی از جاز تأثیر گرفته‌اند.

موسیقی سنتی ایرانی

موسیقی سنتی ایران بر پایه دستگاه‌ها و آوازهای ایرانی شکل گرفته و از غنی‌ترین میراث‌های فرهنگی کشور محسوب می‌شود. شناخت دستگاه‌هایی مانند شور، ماهور و همایون، بخش مهمی از آموزش موسیقی ایرانی را تشکیل می‌دهد.

تقسیم بندی انواع موسیقی بر اساس ساختار گام

یکی از مهم‌ترین روش‌های علمی برای تقسیم بندی انواع موسیقی، بررسی ساختار گام‌ها (Scale) است. گام در موسیقی به مجموعه‌ای از نت‌ها گفته می‌شود که بر اساس فاصله‌های مشخص در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و پایه اصلی شکل‌گیری ملودی و هارمونی را می‌سازند. تفاوت در تعداد نت‌ها و فاصله میان آن‌ها باعث ایجاد رنگ صوتی متفاوت و در نتیجه شکل‌گیری انواع موسیقی در فرهنگ‌های مختلف شده است.

شناخت گام‌ها برای هنرجویان موسیقی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بسیاری از سبک‌های موسیقی جهان بر پایه گام‌های خاصی ساخته شده‌اند و درک آن‌ها، یادگیری نوازندگی، آهنگسازی و تحلیل آثار موسیقایی را آسان‌تر می‌کند.

گام دیاتونیک (Diatonic Scale)

گام دیاتونیک رایج‌ترین گام در موسیقی غربی است و پایه بسیاری از آثار کلاسیک، پاپ، راک و موسیقی فیلم را تشکیل می‌دهد. این گام از هفت نت اصلی تشکیل شده و با نظم مشخصی از پرده و نیم‌پرده، احساس تعادل و انسجام در موسیقی ایجاد می‌کند.

بخش بزرگی از قطعات آموزشی که هنرجویان در ابتدای مسیر یادگیری می‌نوازند، بر اساس همین گام نوشته شده‌اند.

گام کروماتیک (Chromatic Scale)

در گام کروماتیک تمامی نیم‌پرده‌های موجود در یک اکتاو مورد استفاده قرار می‌گیرند. این گام از دوازده نت تشکیل شده و به دلیل انعطاف بالا، در موسیقی کلاسیک، جاز و آثار مدرن کاربرد فراوانی دارد.

آهنگسازان معمولاً از گام کروماتیک برای ایجاد تنش، هیجان یا انتقال بین بخش‌های مختلف یک قطعه استفاده می‌کنند.

گام پنتاتونیک (Pentatonic Scale)

گام پنتاتونیک یا پنج‌صدایی یکی از قدیمی‌ترین گام‌های شناخته‌شده در جهان است و در موسیقی شرق آسیا، موسیقی محلی ایران، موسیقی بلوز، کانتری و حتی برخی آثار پاپ کاربرد فراوانی دارد.

سادگی و خوش‌آهنگ بودن این گام باعث شده بسیاری از نوازندگان هنگام بداهه‌نوازی از آن استفاده کنند.

گام هگزاتونیک چیست؟

یکی از مفاهیمی که در مباحث تئوری موسیقی کمتر به آن پرداخته می‌شود، گام هگزاتونیک است. همان‌طور که از نام آن مشخص است، این گام از شش نت در هر اکتاو تشکیل می‌شود و در برخی سبک‌های موسیقی سنتی، فولکلور و همچنین آثار مدرن مورد استفاده قرار می‌گیرد.

گام هگزاتونیک نسبت به گام‌های هفت‌صدایی فضای صوتی متفاوتی ایجاد می‌کند و به همین دلیل آهنگسازان برای خلق رنگ‌های صوتی جدید از آن بهره می‌برند. در برخی موسیقی‌های محلی جهان، حذف یک نت از گام دیاتونیک منجر به شکل‌گیری ساختار هگزاتونیک می‌شود و همین ویژگی باعث ایجاد شخصیت صوتی منحصربه‌فرد آن می‌شود.

اگرچه استفاده از این گام نسبت به دیاتونیک و کروماتیک کمتر رایج است، اما شناخت آن برای هنرجویان رشته موسیقی، به‌ویژه در مباحث آهنگسازی و موسیقی‌شناسی، اهمیت زیادی دارد.

تقسیم بندی انواع موسیقی بر اساس ریتم

ریتم یکی از عناصر بنیادین موسیقی است و بسیاری از پژوهشگران، انواع موسیقی را بر اساس ویژگی‌های ریتمیک نیز دسته‌بندی می‌کنند.

موسیقی بی‌ضرب

در این نوع موسیقی، ضرب منظم و مشخصی وجود ندارد و اجرا بیشتر بر پایه آزادی در بیان ملودی شکل می‌گیرد. بخش قابل توجهی از آوازهای موسیقی سنتی ایران در این گروه قرار می‌گیرند و احساسات خواننده نقش مهمی در اجرای آن‌ها دارد.

موسیقی ضربی یا ریتمیک

در مقابل، موسیقی ضربی دارای وزن مشخص و الگوی ریتمیک منظم است. پیش‌درآمدها، رنگ‌ها، مارش‌ها و بسیاری از قطعات رقص در این دسته قرار می‌گیرند. وجود ریتم منظم باعث می‌شود شنونده ارتباط آسان‌تری با موسیقی برقرار کند و حرکت یا همراهی با آن امکان‌پذیر باشد.

تقسیم بندی انواع موسیقی بر اساس منطقه جغرافیایی

یکی دیگر از معیارهای مهم در تقسیم بندی انواع موسیقی، محل شکل‌گیری و خاستگاه فرهنگی آن است. شرایط اقلیمی، زبان، آداب و رسوم و تاریخ هر منطقه، تأثیر مستقیمی بر شکل‌گیری موسیقی آن داشته است.

برای نمونه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• موسیقی ایرانی
• موسیقی عربی
• موسیقی غربی
• موسیقی شرقی
• موسیقی فلامنکو
• موسیقی کانتری
• موسیقی فولکلور یا نواحی
• موسیقی بومی اقوام مختلف

هر یک از این شاخه‌ها ویژگی‌های منحصربه‌فردی در زمینه ریتم، ملودی، سازها و شیوه اجرا دارند و شناخت آن‌ها، دید گسترده‌تری نسبت به تاریخ و فرهنگ موسیقی جهان ایجاد می‌کند.

انواع موسیقی از دیدگاه موسیقی‌ شناسی

همان‌طور که اشاره شد، برای شناخت دقیق تقسیم بندی انواع موسیقی نمی‌توان تنها به سبک‌های رایج مانند پاپ، راک یا کلاسیک اکتفا کرد. موسیقی‌شناسان برای بررسی علمی آثار موسیقایی، معیارهای مختلفی را در نظر می‌گیرند؛ از دوره تاریخی و ساختار صوتی گرفته تا نوع گام، ریتم، کاربرد، سازبندی و فرم موسیقی. به همین دلیل ممکن است یک قطعه موسیقی به‌طور هم‌زمان در چند گروه مختلف قرار گیرد و هر دسته‌بندی، جنبه‌ای از ویژگی‌های آن را نشان دهد.

تقسیم بندی موسیقی بر اساس دوره تاریخی

یکی از شناخته‌شده‌ترین روش‌های دسته‌بندی، بررسی موسیقی از منظر دوره شکل‌گیری آن است. هر دوره تاریخی ویژگی‌های هنری و فنی خاص خود را دارد و آهنگسازان متناسب با شرایط فرهنگی و اجتماعی زمان خود، آثار متفاوتی خلق کرده‌اند.

از مهم‌ترین دوره‌های موسیقی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• موسیقی گریگوری
• موسیقی باروک
• موسیقی کلاسیک
• موسیقی رمانتیک
• موسیقی مدرن و معاصر

هر یک از این دوره‌ها، تأثیر قابل توجهی بر شکل‌گیری انواع سبک های موسیقی با مثال در دوران بعد داشته‌اند.

شیوه مدرن نوازندگی هارمونیکا

تقسیم بندی موسیقی بر اساس ساختار آواشناسی

در موسیقی‌شناسی، آثار از نظر نحوه تولید و حرکت نت‌ها نیز بررسی می‌شوند. در این تقسیم‌بندی، دو ساختار کلی وجود دارد:

• کوانتو تونیک (Quanto Tonic) که در آن نت‌ها به صورت مجزا و با فواصل مشخص اجرا می‌شوند.
• استریم تونیک (Stream Tonic) که نت‌ها به شکل پیوسته و بدون مرزهای کاملاً مشخص به یکدیگر متصل هستند.

این نوع دسته‌بندی بیشتر در مباحث تخصصی موسیقی‌شناسی و تحلیل آثار مورد استفاده قرار می‌گیرد.

تقسیم بندی موسیقی بر اساس تعداد نت‌های گام

یکی دیگر از روش‌های مهم تقسیم بندی انواع موسیقی، تعداد نت‌های تشکیل‌دهنده گام است.

در این دسته‌بندی گام‌های مختلفی دیده می‌شوند که هرکدام رنگ صوتی متفاوتی ایجاد می‌کنند:

• گام مونوتونیک (تک‌صدایی)
• گام پنتاتونیک (پنج‌صدایی)
• گام هگزاتونیک (شش‌صدایی)
• گام دیاتونیک
• گام کروماتیک

همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، گام هگزاتونیک به دلیل ساختار شش نتی خود، فضای متفاوتی نسبت به سایر گام‌ها ایجاد می‌کند و در برخی موسیقی‌های محلی و آثار مدرن مورد استفاده قرار می‌گیرد.

تقسیم بندی موسیقی بر اساس ریتم و سرعت اجرا

یکی از مهم‌ترین عناصر در شناخت انواع موسیقی، ریتم و تمپو است.

برخی آثار فاقد ضرب مشخص هستند و بیشتر بر بیان آزاد ملودی تکیه دارند؛ در مقابل، برخی قطعات دارای وزن مشخص و الگوی ریتمیک منظم هستند و برای اجراهای گروهی، رقص یا مراسم مختلف ساخته می‌شوند.

از رایج‌ترین سرعت‌های اجرا در موسیقی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• لارگو (بسیار آرام)
• آداجیو (آهسته)
• آندانته (سرعت معمولی)
• آلگرتو
• آلگرو (تند)
• پرستو (بسیار سریع)

انتخاب تمپو تأثیر مستقیمی بر احساس و فضای قطعه موسیقی دارد.

تقسیم بندی موسیقی بر اساس کاربرد

کاربرد موسیقی نیز یکی دیگر از معیارهای مهم در دسته‌بندی آن است. هر قطعه موسیقی می‌تواند برای هدف خاصی ساخته شده باشد و همین موضوع، نقش مهمی در طبقه‌بندی آثار ایفا می‌کند.

از مهم‌ترین کاربردهای موسیقی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• موسیقی درمانی
• موسیقی فیلم
• موسیقی کودک
• موسیقی رقص
• موسیقی مذهبی
• موسیقی آیینی
• موسیقی نظامی
• موسیقی مراسم و آیین‌های سنتی

امروزه موسیقی درمانی نیز به یکی از شاخه‌های مهم مطالعات میان‌رشته‌ای تبدیل شده و پژوهش‌های بسیاری درباره تأثیر آن بر کاهش استرس، افزایش تمرکز و بهبود کیفیت زندگی انجام شده است.

تقسیم بندی موسیقی بر اساس سازبندی و شیوه اجرا

در بسیاری از منابع تخصصی، تقسیم بندی انواع موسیقی بر اساس تعداد نوازندگان یا نوع ارکستراسیون نیز انجام می‌شود.

برخی از رایج‌ترین گروه‌ها عبارت‌اند از:

• موسیقی تک‌نوازی (Solo)
• دوئت
• تریو
• کوارتت
• موسیقی سمفونیک
• اپرا
• موسیقی کرال (آوازی)
• موسیقی تلفیقی (Fusion)

هر یک از این ساختارها ویژگی‌های اجرایی متفاوتی دارند و تجربه شنیداری منحصربه‌فردی برای مخاطب ایجاد می‌کنند.

تقسیم بندی موسیقی بر اساس فرم

در کنار سبک و گام، فرم نیز یکی از مهم‌ترین عوامل شناخت موسیقی است. فرم، نحوه سازماندهی بخش‌های مختلف یک اثر را مشخص می‌کند و به آهنگساز کمک می‌کند تا ایده موسیقایی خود را منسجم‌تر ارائه دهد.

از مهم‌ترین فرم‌های موسیقی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• سونات
• سمفونی
• کنسرتو
• پرلود
• اورتور
• مینوئت
• لایت‌موتیف

شناخت فرم‌های موسیقایی به هنرجویان کمک می‌کند آثار کلاسیک و ارکسترال را بهتر تحلیل و درک کنند.

تقسیم بندی موسیقی بر اساس دستگاه و مقام

در موسیقی ایرانی، دسته‌بندی بر پایه دستگاه‌ها و مقام‌ها انجام می‌شود. هفت دستگاه اصلی و پنج آواز، ستون اصلی موسیقی سنتی ایران را تشکیل می‌دهند و هر دستگاه مجموعه‌ای از گوشه‌ها و الگوهای ملودیک را در بر می‌گیرد.

دستگاه‌هایی مانند شور، ماهور، همایون، سه‌گاه و چهارگاه از شناخته‌شده‌ترین دستگاه‌های موسیقی ایرانی هستند که هرکدام فضای احساسی و ویژگی‌های اجرایی خاص خود را دارند.