صراحت آواز راز ماندگاری در مکتب آواز ایرانی (راهنمای جامع برای هنرجویان حرفه‌ای)

اگر تا به حال برایتان سوال بوده که چرا صدای برخی خوانندگان موسیقی سنتی، سال‌ها پس از مرگشان همچنان در خاطرها مانده و چرا برخی دیگر با وجود تکنیک بالا هیچ‌گاه نمی‌توانند با مخاطب «حرف دلی» بزنند، به یک مفهوم کلیدی برخورد کرده‌اید: صراحت آواز. این واژه نه فقط به معنای شفافیت صدا، که به معنای «بی‌پرده‌گی در انتقال احساس»، «دور بودن از تکلف‌های بی‌جا» و «هماهنگی میان جان خواننده و کلامش» است. در این مقاله تخصصی که برای آموزشگاه هنر پارسه تدوین شده، قصد داریم سفری عمیق به دنیای این اصالت آوازی داشته باشیم و نشان دهیم که چرا کتاب صراحت آواز امروزه به عنوان یکی از مراجع تخصصی برای هنرجویان جدی این رشته شناخته می‌شود.

 

مشاهده استاید هنر پارسه

 

صراحت آواز چیست و چرا در موسیقی سنتی حیاتی است؟

برای درک صراحت آواز، ابتدا باید اندکی از فضای آکادمیک و تکنیک‌محورِ صرف فاصله گرفت. صراحت در آواز ایرانی، مفهومی است که ریشه در اخلاق و منش خواننده دارد. استادان مکتب قدیم معتقد بودند «آواز صریح» از دلی صریح برمی‌خیزد. این ویژگی شامل مولفه‌هایی مانند:

• شفافیت در ادای کلمات فارسی بدون اِعراب‌گذاری غلط یا تحریف معنا به نفع تحریر.

• بی‌پرده‌گی در بیان احساس؛ چه غم باشد، چه شادی، بدون اغراق‌های ساختگی.

• سادگی در طراحی تحریرها؛ یعنی تحریرها نه برای خودنمایی، بلکه برای تاکید بر کلمه به کار روند.

در دهه‌های اخیر، متاسفانه بخش قابل توجهی از آواز ایرانی این صراحت را از دست داده و به سمت تجمل‌گرایی تحریری و سبک‌های تلفیقیِ سطحی رفته است. به همین دلیل، بازگشت به منابع اصیل و مفاهیمی چون صراحت آواز به یک ضرورت آموزشی تبدیل شده است. این همان نقطه‌ای است که کتاب صراحت آواز پا به عرصه می‌گذارد.

 

کتاب صراحت آواز مرجعی تخصصی برای هنرجویان مکتب آواز

یکی از دغدغه‌های همیشگی اساتید آواز در آموزشگاه هنر پارسه، نبود یک منبع مدون و در عین حال روان برای انتقال مفهوم «بیان صریح» در آواز بوده است. بسیاری از کتاب‌های موجود یا بیش از حد تئوریک و خشک هستند و یا فقط به نت‌نویسی ردیف‌ها پرداخته‌اند. اما کتاب صراحت آواز با رویکردی متفاوت، پاسخی به این خلأ بزرگ است.

معرفی کتاب صراحت آواز و رویکرد نوین آن به تحریر و بیان

کتاب صراحت آواز که توسط یکی از پژوهشگران برجسته مکتب اصفهان و با نظارت مستقیم استادان پیشکسوت تدوین شده، در سه بخش اصلی سامان یافته است:

1. بخش مبانی نظری صراحت: در این بخش به ریشه‌های تاریخی «بیان بی‌آلایش» در آواز ایران از دوره قاجار تا امروز پرداخته می‌شود. نام‌هایی مانند «سیدحسین طاهرزاده»، «اقبال آذر»، «تاج اصفهانی» و «محمد منتشری» به عنوان الگوهای عالی صراحت آواز معرفی شده‌اند.

2. بخش تمرین‌های عملی: در اینجا هنرجو با تمرین‌هایی روبه‌رو می‌شود که به او می‌آموزد چگونه تحریر را فدای معنا نکند و چگونه با حفظ تکنیک، لحنی شخصی و صریح داشته باشد.

3. بخش آنالیز امواج صوتی و آوانگاری: یکی از نقاط قوت کتاب صراحت آواز، ارائه آوانگاری مقایسه‌ای از اجرای یک تصنیف به دو شیوه «مصنوع و پُرتحریر» و «صریح و اصیل» است. این بخش برای هنرجویان آکادمیک بسیار کاربردی است.

به جرأت می‌توان گفت هر هنرجویی که آرزوی رسیدن به مقام یک «خواننده صاحب‌سبک» را دارد، مطالعه این کتاب را باید در اولویت برنامه‌های آموزشی خود قرار دهد.

 

خاطرات محمد منتشری در اپارات

 

بازخوانی مفهوم صراحت در آواز استادان بزرگ؛ از دوامی تا منتشری

برای درک عمیق‌تر صراحت آواز، چاره‌ای نداریم جز اینکه نگاهی دوباره به روایت‌های اصلی ردیف آوازی بیندازیم. همان‌طور که استاد ارجمند «محمد رضا ممتاز واحد» در یادداشت ارزشمند خود به آن اشاره کرده است (متن اصلی شما در انتها)، اکثریت روایات آوازی همچون روایات محمود کریمی، رضوی سروستانی، محمدرضا شجریان و حسن گلپایگانی، ریشه در روایت عبدالله دوامی دارند. اما اسماعیل مهرتاش با روایت منحصر‌به‌فرد خود، از این قاعده مستثناست. جالب آنجاست که شیوه مهرتاش، به دلیل تکیه بر صراحت بیان و پرهیز از هرچه غیرضروری، الهام‌بخش شاگردان خاصی مانند محمد منتشری شد.

در روایت منتشری از آواز مهرتاش، واژه «صراحت» کاملاً عریان دیده می‌شود. او نه صدایی اُپرایی و نه تحریرهایی اغراق‌شده دارد. آواز او صریح است چون از درون شخصیت رک و بی‌پرده‌اش سرچشمه می‌گیرد. این دقیقاً همان چیزی است که کتاب صراحت آواز سعی در آموزش آن دارد: هماهنگی میان منش هنرمند و لحن آوازی‌اش.

 

چرا صراحت آواز در چهار دهه اخیر رو به افول رفت؟

برای ارائه یک راهکار حرفه‌ای، باید آسیب‌شناسی هم انجام دهیم. بر اساس تحلیل‌های موجود در کتاب صراحت آواز، مهم‌ترین دلایل کاهش صراحت در آواز ایرانی عبارتند از:

• تسلط تکنیک‌زدگی: از دهه ۶۰ به بعد، تمرکز بیش از حد بر ویبراسیون‌های سریع و تحریرهای پیچیده به سبک برخی خوانندگان پاپ-سنتی، مفهوم «حرف دلی زدن» را کمرنگ کرد.

• کمرنگ شدن نقش شعر: آواز واقعی همیشه در خدمت شعر بوده. زمانی که هنرجو فقط به نت و ملودی فکر کند، دیگر فرصت درک معنای شعر را ندارد.

• ضعف در آموزش سینه‌به‌سینه: متاسفانه با حذف تدریجی جلسات «پیش درویشی» و «سماع»، بسیاری از ظرافت‌های صراحت بیان فقط در چند خانواده و مکتب محدود (مانند مکتب مهرتاش و دوامی) حفظ شده است.

کتاب صراحت آواز دقیقاً برای درمان این آسیب‌ها نوشته شده است. نویسنده با دقت بالا نشان می‌دهد که چگونه می‌توان تحریرهای زیاد را کنار گذاشت بدون اینکه آواز سرد و بی‌روح شود.

 

چگونه صراحت آواز را در تمرینات روزانه تقویت کنیم (برگرفته از کتاب صراحت آواز)

در ادامه به نقل از بخش عملی کتاب صراحت آواز، چند تمرین کلیدی برای بازگرداندن صراحت به آوازتان ارائه می‌دهیم:

1. تمرین «اول کلام، بعد نت»: هر روز ۲۰ دقیقه روی یک بیت شعر بدون هیچ تحریری تنها روی ریتم و معنا کار کنید. بعد از تسلط کامل به معنای شعر، تنها تحریرهایی اضافه کنید که دقیقاً بر روی کلمه‌ای کلیدی بنشینند.

2. تمرین ضبط و بازبینی انتقادی: از صدای خود در هنگام اجرای یک دستگاه ضبط بگیرید و بپرسید: «آیا اگر این شعر را برای دوستم تعریف می‌کردم، اینقدر تحریر می‌زدم؟»

3. مطالعه مکاتب صریح: گوش دادن به آثار اساتیدی مانند محمد منتشری و مقایسه آن با خوانندگان امروزی که بیش از حد تزئین می‌کنند.

 

 

نقش آموزشگاه هنر پارسه در ترویج صراحت آواز و آموزش کتاب صراحت آواز

اگر شما هم به دنبال یادگیری اصولی و ریشه‌دار آواز ایرانی هستید و نگران افتادن در دام تکنیک‌زدگی سطحی می‌باشید، آموزشگاه هنر پارسه با بهره‌مندی از اساتید مجرب و به کارگیری جدیدترین منابع آموزشی، بهترین مقصد برای شماست. در دوره‌های تخصصی آواز این آموزشگاه:

• کتاب صراحت آواز به عنوان یکی از منابع اصلی تدریس می‌شود.

• هنرجویان یاد می‌گیرند چگونه بدون تقلید کورکورانه، به «بیان شخصی» برسند.

• کلاس‌ها به صورت تئوری و عملی و با آنالیز آثار استادان بزرگ مانند دوامی، مهرتاش و منتشری برگزار می‌شود.

آموزشگاه هنر پارسه با افتخار اعلام می‌کند که این اولین مرکز آموزشی در سطح کشور است که واحد درسی تخصصی «صراحت آواز» را بر مبنای متد کتاب صراحت آواز راه‌اندازی کرده است.

 

محمد منتشری در هنر پارسه

در حوالی زادروز «محمد منتشری»
صراحت آواز

درخصوص روایت‌های ردیف آوازی، این نکته شایان توجه است که اکثریت روایات آوازی همچون روایات «محمود کریمی»، «رضوی سروستانی»، «محمدرضا شجریان»، «حسن گلپایگانی» و….،  به‌نوعی ریشه در روایت ردیف‌دان فقید «عبدالله دوامی» داشته‌ است. این تأثیرپذیری از روایت دوامی یا نزدیک و مستقیم بوده و یا دور و غیرمستقیم بوده است ولی به‌هر صورت، اثرگذاری روایت عبدالله دوامی درخصوص برخی از روایت‌های پس از خود، به‌نوعی انکارناشدنی است. اما در این میان، انگشت‌شمار روایات دیگری از جمله روایت آوازی «اسماعیل مهرتاش» از این قاعده مستثنی‌اند. زیراکه روایت مذکور نه تنها از روایت دوامی که از هیچ‌یک از روایات و حتی آوازخوانان قَدَر هم‌عصر مهرتاش، تأثیر نپذیرفته است. این مهم با عنایت به سیر تکوینی «تدوین روایت ردیف آوازی» و با توجه به این مسأله که رپرتوار آوازی اسماعیل مهرتاش (پس از رپرتوار دوامی) دومین رپرتوار آوازی مدون بوده است، بسیار تأمل‌برانگیز جلوه می‌نماید. البته این توضیحات بیشتر درخصوص کانون موسیقی تهران مصداق داشته و قطعاً درخصوص کانون‌های هنری دیگر همچون اصفهان و تبریز صدق نخواهد کرد.
حال درخصوص ارائه روایت آوازی اسماعیل مهرتاش به‌روایت و اجرای هنرمند پیشکسوت «محمد منتشری»، نکاتی چند حایز اهمیت است. نخست، توجه به‌اصول زیبایی‌شناختی مهرتاش در حوزه آواز ایرانی و بالاخص چهار شاخصه مهم: «صدا»، «شعر»، «تحریر» و «خلاقیت» و تعمیم و قیاس آن با مختصات آوازی منتشری و هر آن‌چیز که ماحصل اجرا و روایت ایشان از رپرتوار آوازی استادش بوده است. حال فارغ از مباحث صدا، شعر و خلاقیت، “تحریر” و نقش و تشخص آن در رپرتوار آوازی اسماعیل مهرتاش و آواز محمد منتشری که به‌تقریب نیمی از فضای آوازی این شیوه آوازی را در برگرفته، قابل بحث و بررسی است. وفور تحریر همراه با تنوع و قدرت ادای آن، به‌تحقیق عضو لاینفک این جریان آوازی در طول قرن اخیر بوده است. یکی از دلایل آسیب‌های آواز ایرانی به‌خصوص در چهار دهه اخیر، نادیده انگاشتن ارزش هنری- موسیقایی تحریر بوده است. این مهم جای آسیب‌شناسی بیشتر دارد.
محمد منتشری در آواز، حایز لحن و بیان شخصی و حالاتی است که این حالات، تأثیرپذیرفته از سالیان سال فعالیت‌های مستمر منتشری و حضور ایشان در جامعه باربد بوده است. آواز او وجه پاپیولاریته‌ای از آواز ایرانی را به‌نمایش می‌گذارد که یادگار سال‌های دور بوده و با عقاید و اصالت‌های شیوه آوازی مهرتاش و آن مکتب هنری همسو است. منتشری صاحب آوازی است که صراحت در آن موج می‌زند. همچون بیان معمولش که رُک و صریح است، آوازش نیز صریح و بی‌پرده است. محمد منتشری هر چند در سال‌های قبل از انقلاب پرکارتر بود ولی پس از انقلاب به‌دلیل شرایط حاکم بر موسیقی و وجود برخی معاندان و تنگ‌نظران هم‌دوره خود و البته اشتغال به‌مشاغل پرمشغله دولتی و مهم‌تر از همه، وقف همه جانبه خود در جهت احیاء آثار استادش مهرتاش؛ متأسفانه حق وی در آواز ایرانی هنوز آن‌طور که باید و شاید ادا نشده است. ایشان را باید بیش از پیش دریافت و مقام و منزلتش را پاس داشت و حتماً هنرجویان مکتب فیاضش از این مهم غافل نخواهند بود. وجود ارزنده‌اش برقرار و چون همیشه برفراز باد.

این نوشتار به‌تاریخ ۱۲ دی ۹۶، در روزنامه نوآوران به چاپ رسید.

نوشته: محمد رضا ممتاز واحد